Tlahtohcāyōtl Mēxihco

Īhuīcpa Huiquipedia, in yōllōxoxouhqui cēntlamatilizāmoxtli
Īhuīcpa ticholōz: nènemòwalistli, tlatēmoliztli

Artículo bueno.svg

Estado Libre y Soberano de México
Yōllōxoxouhqui īhuān Huehcapan Tlahtohcāyōtl
Coat of arms of Mexico State.svg
Chīmalli
Tlahtohcāyōcuīcatl: In Tlahtohcāyōtl Mēxihco Cuīcatl

Mexico (state) in Mexico.svg
Mēxihco ītlahtohcāyohuān

Tēcuacān Tōllohcān
Huēyi Āltepētl Ehēcatepēc
Tlaīxpayōtl
- Tlatēctli
21 355 km2
25
Cemonocāyōtl
- Āncāyōtl
- Huehtlatzīncāyōtl
- Huehcapancayōtl huel huēyi

20º 17' - 18º 22' M
98º 36' - 100º 37' C
Popōcatepētl (5 540 msnm)
Chānehqueh (2005)
- Tlatēctli
- Pozāhuacāyōtl
- Tlatēctli
14 160 736
1
663 chān./km²
Tlahtohcāyōtzintiliztli 28 ic ōme mētztli, 1824
Tēpachoāni Eruviel Ávila Villegas PRI
Tēuctlahtohqueh Yeidckol Polevnsky (PRD)
Héctor Miguel Bautista López (PRD)
Ulises Ramírez Núñez (PAN)
Huso horario UTC-6 (Centro)
Āltepēcalpōlli 125
Tlācatōcāitl Mēxihcatl, Mēxihcah
Abreviaturas
 - Común
 - ISO 3166-2

Edo. Méx.
MX-MEX
www.edomex.gob.mx

Tlahtohcāyōtl Mēxihco (Caxtillāntlahtōlli: Estado de México, Otontlahtōlli: Lēngu Mundö īhuān Mazāhuahtlahtōlli: Ts'ibonro). In tlahtohcāyōtl īpan Mēxihco ca. Tōllohcān ītēcuacān in Tlahtohcāyōtl Mēxihco.

Cuāxōchtia canahpa ayamictlāmpa īca Hidalgo īhuān Querétaro, canahpa huitztlāmpa nō Guerrero, Morelos īhuān Mēxihco Tēcuācān, canahpa iquizāyampa nō Puebla īhuān Tlaxcallān canahpa icalaquitlāmpa nō īhuān Michhuahcān.

Tōcāitl[ticpatlāz]

"Mēxihco" quitōznehqui "Mēxihtli" ahnozo "Mēxihtin" īhuān "-co" zanyenō campa. Quilmach cē aztēcatl yāōquizqui in ōmpa Chicōmoztoc. Ahnozo, occequīntīn quihtoa cah zanyenō Mētztli īxīc, auh īpampa oncān motōca "Mēxihco".

Cāuhca, Mēxihco ōquimpix occequīntīn tōcāitl: Imperio Mexicano (Mēxihcatl Huēyitlahtohcāyōtl), Nación Mexicana (Mēxihcatl Tlācatiyān) īhuān República Mexicana (Tlācatlahtohcāyōtl Mēxihcatl).

Āxcān īāchcāuhtōca nēci in 1917 Mēxihcatl Nahuatīlāmoxpan iuhquin Estados Unidos Mexicanos (Mēxihcatl Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl).

Āxcān Caxtillahtōlcopa mohcuiloa "Mēxihco" iuhqui México; Caxtillān mohcuiloa Méjico.

Cemānāhuacāyōtl[ticpatlāz]

Tlahtohcāyōtl Mēxihco cuāxōchtia canahpa ayamictlāmpa īca Hidalgo īhuān Querétaro, canahpa huitztlāmpa nō Guerrero, Morelos īhuān Mēxihco Tēcuācān, canahpa iquizāyampa nō Puebla īhuān Tlaxcallān canahpa icalaquitlāmpa nō īhuān Michhuahcān. Tlahtohcāyōtl Mēxihco ītlaīxpayo ca 21,355 Km2.

Tepētiliztli[ticpatlāz]

In tletepētl Xinachtēcatl, Tlahtohcāyōtl Mēxihco.

Mēxihco ca cē tepētlatic tlālli. In Nāntepētlah Cihuātlāmpa. In Centlazotl Yancuītletepētic, Popōcatepētl, tletepētl ahciqui ahco in Mēxihco Tlahtohcāyōtl, Morelos īhuān Puebla. Achi ahuīc īpalax in Tlamahtlācōnti 15, 2000 xihuitl. Iztaccihuātl, itōcā cē tletepētl ahciqui ahco in Tlahtohcāyōtl Mēxihco īhuān Puebla. Xinachtēcatl, ahnōzo "Nevado de Toluca", tletepētl ahciqui in ompa Tollocan.

Yeyāntli[ticpatlāz]

Tlahtohcāyōtl Mēxihco quimpiya miaquīntīn yeyāntli xiuhpan. Nicān yeyāntli ahneneuhqui mochi Mēxihco, inōn tlācatiyān īca mediterráneo yeyāntli īca miaquīntīn tepēmeh, in xopantlān ahmo quiyahuitl īca ixachi tōnayoh īpan aco temperatura. Nicān Tlahtohcāyōtl Mēxihco huacqui īhuān tepēyoh īca chicāhuac ehēcatl īhuīcpa Lerma ātōyātl quemeh tlahtōcāyouhtic cuauhtlah Sierra de las Cruces in ōmpa Ocoyoacac. Nochipa tepētlampa quipiya miac cuauhtlah cepayauhtic. In mēxihcatencalīxcuātl īca Michoacán, Distrito Federal ihuan Morelos in ixtlahuatl cah, cē yeyāntli cenca tepēyohtic in iuh Sierra Madre Calaquiyampa īhuān Sierra Nevada, tlein atlacomolli quipiya ixachi ātl ātemoctli iuhcāyōtl īhuān ātōyātl īpan tlani temperatura.

Yōlcatiliztli[ticpatlāz]

Tāchcāuh zāzanilli: Mēxihcah yōlcah

Nō xiquitta Mēxihcah totomeh quemeh cuāuhtli, tzopilōtl, centzontli, ahnozo yōlcah coyōtl, māpachtli, miztli, cuechcōātl, āyōtōchtli, āxōlōtl īhuān occequīntīn.

Tlahtōllōtl[ticpatlāz]

Nicān tlālli ochantili catca 35,000 x.C., achcauhtlacatl amini tlen neminiaya ic xi nextia tlacualli, xōchihcualli, yōlcah īhuān tanelhuayōtl. Inīn chāneh motenehua tepexpan tlācatl, cē achcauh ochantiaya in Ixachitlān cemantoc tlālli, yehhuatin oaminiayah, omichhuayah īhuān opepeneyah xōchihcualli. Huehuētlācah tōltācatl catca, cē quetzaltlamantli otlachiuh ōmpa āxcān Tequixquiāc, in ixcoyametl īpampa quetzcuitlaomitl ihuica huecauhtic yōlcatl āxcān polihuilli (inic cē toltecayoh nonotzalli īpan Mēxihco). In mācēhualli ixachitēcah ōchantih inōnque tlālpan īhuīcpa 22,000 a.X. xiuhpan īcāmpa, ōchantih quemeh pepenani īhuīc xōchihcualli īhuān amini ihuīc elepantzoyomeh, tlācaxōlōmeh occequīntīn tecuaniyōlcah.

In Īxtlahuatl Ānāhuac ochanti īhuīc 800 X.c īcampa in chānehqueh motōcātia chīchīmēcah. Yehhuāntin ōquetzqueh cē huēyi āltepētl quihtōznequi zatepan xihuitl īcampa mēxihcah quēmeh Teōtīhuacān. Inīn āltepētzin tlahcopa āltepētiuhtic in ōmpa Ānāhuac īxquichi huēyōtl in iyuh tōltēcayehyehcolizcāyōtl. Teōtīhuahcān ōcalchiuh ic tlaxohtlalmachiotl ihuicpa ayamictlampa canah huitztlāmpa motōcāyotia īcampa mēxihcatl Miccaohtli 4 km huehca, īātōya āxcān motenenehua San Juan opanoc īhuīc in Tōnatiuh īquiziyāmpa canahpa īcalaquiyāmpa.

In calli ocachi tenyoh nicān, In altepetiliztli, teopantli Quetzalcōātl, Miccaohtli, Tōnatiuh teōcalli, Mētztli teōcalli īhuān tecpan Quetzalpāpalōtl; in yuh cacalpōlli Tepantitlah, Tetitlah īhuān Ātetelco occequin āltepētl Tlālmīmilolpan, Xolalpan, Xiuhhuinco, Ocoyacac īhuān Huapalcalco.

Quipiya occequintin huehcāuh āltepētzacualli īhuīcpa otontecah tlahtohcāyōtl motenehua Huauhmanco, occe īhuīcpa matlaltzincatl tlahtohcāyōtl in ōmpa Tōllohcān quemeh Teōtenanco, Iztapan īhuān Calixtlahuahcān īhuān chīchīmēcatl tlahtohcāyōtl in ōmpa Tetzcohco, oaltepetlati occequin altepetl Tetzcohco, Huexotlah, Ācaquilipan īhuān Tēuctzinco ihuan Tlālpacoyān.

In xiuhpan 1430 ihcuac mēxihcah oquipololohqueh Ixtlahuacān Ānāhuac oaltepetlali occequintin altetepetzacualli in ompa Malinalco, Tenayohcān, Tlālnepantlah, Nāuhcalpan, Acozac īhuān Chimalhuahcān. Nochi tlālli otlapachouh īpampa mēxihcah iximpa in Ātēzcātl Tetzcohco īhuān ātēzcātl Tzompanco.

Caxtiltecah oquipololoh mēxihcatl huēyitlahtohcāyōtl in xihpan 1523, in Francisco teōpixqueh otlapehualtih in teōmachtiliztli canahpa macehuallācah, ahquihuantin aquinqueh otlaquetzqueh in teōcaltzacualli quemeh San Luis Obispo Tlālmanalco, Teōpixqui Diego de Velázquez ocalti teōpantli īpan Oztoticpac motenehua San Miguel Chalmān in xiuhpan 1683, altepemaitl quenin āztēcah oteotih huehuēcāuhtic teteoh. In caxtiltecah teōpixqueh otlaixpololoh huehuehcauh teteōpantli īhuān yehhuantin yancuīc teōcalli īpan inionqueh. Zantepan xiuhpan oacicoh San Agustín Teōpixqueh, yehhuan ocalticoh San Agustín teōcaltzacualli īpan Acōlmān, īhuān San Ignacio teōpixqueh otlaquetzqueh Teōcaltzacualli Tepotzotlān noyuhqui aohcalli. Nicān oquipiya huēyi āmatlahcuiloh īhuīc caxtillāntlahtōllli ītoca Sor Juana Inés de la Cruz ochanti īpan San Miguel Nepantlah atzatlān tletepētl Iztāccihuātl īhuān Pōpōcatepētl. Yehhuatl huēyi cihuātl cenca cuāyolloh.

Caxtiltēcah ocaltih miactin caltequitl nochi tlālpan, nicān opixcayiti neucmetl pixcayōtl, tlayolpixcayōtl, xocomecapixcayōtl, īhuān nic cuacuauhpixcayōtl. Mīllacah oicnoti īcpampa reformas borbónicas ihuicpa Yancuīc Caxtillān īpan nāhuatilli in xiuhpan 26 diciembre 1804. La guerra de independencia ococotona in tlalli īhuān mīlpixcayōtl, caxtiltēcah otlachiuh in provincia Mēxihco īca tepitizin āltepētlālpan.

Ihcuac Yancuīc Caxtillān independiente īhuīcpa Caxtillān, otlachiuh in tlahtohcāyōtl Mēxihco in xihuitl 2 Tlayēti 1924, āltepētl Mēxihco ītēcuacān īcampa inic chicōme nāhuatilli īhuīc mēxihcatl āmoxnāhuatilil. In xiuhpan 1825 Tetzcohco ītēcuacān ōcatca, in 15 Tlachicuēiti 1830 Tōllohcān ītēcuacān ōcatca. Īāltepēuh Ācapōlco, Āpan, Atocpan, Cimapan, Cuauhnāhuac, Cuauhtitlan, Cuauhtlan, Chalco, Chilapan, Huexotlān, Huēyichiyapan, Ixtlahuacān, Mēxihco, Otompan, Tematzcaltepēc, Tetzcohco, Tlachco, Tlālnepantlah, Tōllān, Tōllāntzinco, Tōllohcān, Tzacualtipan, Tzompanco, Xīlōtepēc, Yauhtepēc īhuān Zōltepēc.

Inic ce ilexiuhxayoh ihuic Tlahtohcāyōtl Mēxihco, 1832 icampa xi tlachihua Mēxihco Tēcuācān, ixexeliuh in altepetiliztli Xōchimīlco, Iztacalco, Iztapalāpan, Coyōhuahcān, Tlālhuac, Cuauhxīmalpan, Āzcapōtzalco ihuan zannō Tlālpan xiuhpan 1835. Luego inic ome ixeliuhcayoh ihtic xi tlachihua Tlahtohcāyōtl Guerrero, ixexeliuh in altepetiliztli Ācapōlco, Tlachco ihuan Chilāpan, inic yei ixeliuhcayoh ic xi tlachihua Tlahtohcāyōtl Hidalgo, ixexeliuh in altepetiliztli Tōllān, Tōllāntzinco, Āpan, Atocpan, Huexotlan, Hueychiyapan, Cimapan ihuan Tzacualtipan; in altepetiliztli Calpōlalpan ihtic Tlahtohcāyōtl Tlaxcallān ihuan último inic nahui ixeliuhcayoh ic xi tlachihua Tlahtohcāyōtl Morelos, ixexeliuh in altepetiliztli Cuauhnāhuac, Yauhtepec īhuān Cuauhtlan.

Tequiyōtl[ticpatlāz]

Tlahtohcāyōtl Mēxihco in inic ce tlachiuhqui ipan xōchipixcayōtl.

Tlahtohcāyōtl Mēxihco in inic ce tlachiuhqui ipan xōchipixcayōtl. Occequīntīn mēxihcah huēyi tequipanoltin in tlalpixcayōtl īhuīpan cintli, tlālcacahuatl, cafetzin, ācintli, āhuacatl, chayohtli, chīlli, naranjaxocotl, maniltzapotl, nohpalli, ochonetli, xonacatl, limonxocotl, nōhuān pitzopixcayōtl, tōtōlpixcayōtl, ichcapixcayōtl, cahuayōpixcayōtl, cuacuepixcayōtl, tentzonpixcayōtl, pipiyolpixcayōtl, īnōmpan coyonimatiliztli.

Nō xiquitta[ticpatlāz]

Āmoxtiliztli[ticpatlāz]

Tlahtōlcaquiliztilōni[ticpatlāz]