Chiyapah

Īhuīcpa Huiquipedia, in yōllōxoxouhqui cēntlamatilizāmoxtli
Ir a la navegación Ir a la búsqueda
       
Wikisaurus.svg Inin tlahcuilolli monequi toquiliztequitl, inon tlahtoliztli ahmo quipia tlahtolcaquiliztiloni.
Tlahtohcayotl Chiyapah
Estado de Chiapas
Ipan Chiyapah
Ichimal Chiyapah
Chiapas in Mexico (location map scheme).svg
Lema '
Tlacatiyan Flag of Mexico.svg Mexico
Tecuacan Tochtlan Gutiérrez
Hueyaltepetl Tochtlan Gutiérrez
Tlaixpayotl
- Campa
73,211 km2
25
Ancayotl 19°21′15″N
99°37′51″O
Nelihuahcapanca Tacaná
(4,418 msnm)
Chanehqueh
- Campa
- Pozahuacayotl
- Campa
5 543 828 chan.
1
663 chan/km²
11
Tlahtolli Caxtillantlahtolli, Tzotzillahtolli, Tzeltallahtolli, Ixillahtolli, Chollahtolli, Mamtlahtolli, Tojolaballahtolli
IDN
- Campa
0.958
10
PIB
- PIB Per Capita
$ 1.812.968 MDD
$ 42,325 USD
Tzintiliztli Tlachiucnāuhti 9, 1850
Tetlanahuatiani Rutilio Escandón Cadenas
Teuctlahtoqueh 3
Tequichihuanimeh 65
UTC UTC-6
Tlacatocaitl Chiyapanecatl
Onohuayan 16
Altepetlahtohcan {{{Altepetlahtohcan}}}
Nenecuilhuaztli
 - USPS
 - ISO 3166-2


MX-CHI
Matlatzalantli {{{Matlatzalantli}}}

Chiyapah nozo Tlahtohcayotl Chiyapah (Caxtillahtolli: Estado de Chiapas, Tzeltallahtolli: Chiapa, Tzotzillahtolli: Chiapa). Ce tlahtohcayotl tlen mo ahci itech itzintlah ipan Mexico tlalli. Tochtlah Gutiérrez altepetl itecuacan ipan Chiyapah. Cuaxochtia canahpa ayamictlampa ica Tabasco huan Veracruz, canahpa huiztlampa ica Pacífico ailhuicatl, canahpa iquizayampa ica no Tlacatlahtocayotl Cuauhtemallan (San Marcos, Ahuehuetenanco, In Quiche huan Petén), huan ica icalaquitlampa no Huaxyacac.[1]

Tlaltocayotl[xikpatla | xikpatla itsintlan]

In tocayotl itech Chiyapan, ce nahuatlahtolli. Nahualtlahtoltica chiyatl huan apan, quitoznehqui caxtillantlahtolcopa Lugar sobre la chía ihuan ihcuiloa noyuhqui Chiapas huan Estado Libre y Soberano de Chiapas.[2]

Huehcapatlahtoliztli[xikpatla | xikpatla itsintlan]

Palenque huehuecauh altepetl.

Tlacameh ompa Mesomerica catca tlacameh ica tlalpizqueh huan yolomatinimeh, ihcuac in axcayotl ahmo pixcayotl cenca cualli huan yahuantin macehualmeh oncan tihualah huan itlapixcayo pampa yahuantin tlacua. Tlen nicaltlaquetzah hueyi tzacualco moihtoa Palenque, Yaxilán, Toniná ompa axcan Tabasco tlahtocayotl, yehuantin in olmecah huan mayatlacameh.

Tlalticpacmatiliztli[xikpatla | xikpatla itsintlan]

Atlauhtli Sumidero

Inin tlahtocayotl cah ancayotl cuaxochtia mictlampa ica Tabasco tlahtocayotl, canahpa in huitztlampa ica Pacífico ailhuicatl, in tonatih iquizayampa ica Huaxyacac ihuan in tonatih icalaquitlampa ica Tlacatlahtocayotl Cuauhtemallan.

Intlah tihnequi miacquin tlacameh oncan ipan ce tlalpan axcan itech in tlalticpactli, monequi imiyaca in achtotlacatl oncan America cemantoc tlalli, onenemic ipampa ohce, nochi huatztic huan cecec.

Yoliztli[xikpatla | xikpatla itsintlan]

Chiyapah iyoliz hueyi, quipia ohce yeyantli. Nican quipiya hueyac teotlalli, quiyauhcuauhtlatli Lacandona, tepehuahcan moihtoa Sierra Madre de Chiapas, quipiya atl ipampa atoyatl huan Malpaso atepantli. Ompa mictlampa ca Sierra de Chimalapas.

No xiquitta tlahtocayotl Chiyapah quipia chichinimeh yolcameh in techalotl, cuetlachtli, ayotochtli, tepocolcoatl, miztli, tochtli, tlacuachin, tlahcomiztli huan epatl. Totomeh como tlecuauhtli, canauhtli, centzontlahtoleh, huehxolotl, occequin.

Teyacanaliztli[xikpatla | xikpatla itsintlan]

Chiyapah quipiya caltetlahtlaniliztli motech teyacanaliztli ipan itecuacan in Tochtlan Gutiérrez altepetl, tlahtocac tequitini in tlacatzin Rutilio Escandón Cadenas in tetlanahuatiani.

Chanehmatiliztli[xikpatla | xikpatla itsintlan]

Ce tlacaliztli itechcopa 5,543,828 chanehqueh (Censo INEGI xihuitl 2020), ica 1,4% ipan altepecalpolli, inic ce densidad 16,54 hab/km². Inin nochintin chanehqueh, 5.952 cihuameh ca (76,33%) huan 6.440 tlacameh cah (51,97%). Ce 23,67% (2.933 chaneh.) In tlacamilqueh, 76,33% (9.459 chaneh.) in altepetlacameh ipan mochi altepeticpac 1.576.259 chanehqueh.

Xihuitl Chanehqueh
2010 3,388,168
2020 5,543,828

Temachtiliztli[xikpatla | xikpatla itsintlan]

Instituto Tecnológico de Tuxtla Gutiérrez.

In tlahtohcayotl nican quipiya ipan temachtiliztli coconeh xochitlah, inic ce tlamachtiliyan, inic ome tlamachtiloyan, bachillerato, tepochcaltlamachtiloyan huan Hueyi tepochcalli, noihqui in Escuela Secundaria, noyuhqui quipiya in conemeh; pipilton huan cihuapiltin temachtiah ica 79,03 % chanehqueh.

Chiyapan quipia ipan ahcopa tlamachtiloyan, canahpa hueyi tepochcalli tlen itocah Universidad Autónoma de Chiapas, Universidad de Ciencias y Artes de Chiapas, Universidad Pedagógica Nacional, Universidad Politénica de Tuxtla, Instituto Tecnológico de Tuxtla Gutiérrez, Escuela de Enfermería de Tuxtla Gutiérrez, Universidad del Sur, Universidad del Valle del Grijalva, Instituto de Estudios Superiores de Chiapas huan Instituto Tecnológico de Estudios Superiores de Monterrey Campus Chiapas, ce pani tlamachtiloyan itech Tochtlan altepeticpac.

Tequinemiliztli[xikpatla | xikpatla itsintlan]

Tlaquemitl ipan Chiyapan.

Chiyapan ce tlahtocayotl ica mochi tequinemiliztli; ixquich tlamatocac tequichihualiztli, yoliztli ipan ahmo tlamatocac toltecayotl iuhqui tlacualcayotl, macehualmihtotiztli, macehuallahtoliztli in mayatlacameh.

Tlacualiztli[xikpatla | xikpatla itsintlan]

Chiyapan ce tlahtocayotl ica ixachi tlacualli inin matel Huehuehtequiyotl itech tlacatlalticpactli, in tlacualli quemeh tamalli, tlaxcalli, tlaxcalpacholli, tlaxcalchilatl, tzopitl, chilquilitl, birria, tlapaloctli, ohcequin.

Tequichihualiztli[xikpatla | xikpatla itsintlan]

Chiyapan ce tlahtocayotl ica mochi calmanaliztli ipan Mexico; ixquich otlamatocac tequichihualiztli, yoliztli ipan ahmo tlamatocac tequitl iyuhqui tlacualiztli, macehualmihtotiztli.

Calmanaliztli[xikpatla | xikpatla itsintlan]

Hueyitepixcalli Tochtlah Gutiérrez.

Hueyiteocalli San Marcos[xikpatla | xikpatla itsintlan]

Ce tequiyotl itech calmanaliztli ipan Altepetl Tochtlan Gutiérrez ca Hueyiteocalli San Marcos ipan xolalpancopa. In teocalli ca ipan altepetlalli ipampa temamatlatl ahcopa, ipan ocachi cuauhtic in teoyotica itepacholiz teocalco; itepanhuan tetelli itech mictlampa canahpa huitztlampa ompa ohcalli ipan hueyic aitualli. Nican quipia ohtli ahcopa huan temamatlatl canahpa hueyic calacohuahyan itech ixteocalco ica ce torre.

Macehualiztli[xikpatla | xikpatla itsintlan]

Parachicos ipan Chiyapan.

Chiyapan ce altepetl ican mochi tlacuicuiliztli ipan Centlalticpac quihto Tlatquicayotl ipan Tlachiuhcayotl ipan Mexico; ixquich tlamatocac tequichihualiztli in ompa Mexico huitztlampa, yoliztli ipan ahmo tlamatocac tlachihualiztli noyuhqui tlacualiztli, macehualiztli, camanalli itlahcuilol. Nican Chiyapah icihuahuan tlachihuah cuacualtzin tlahmachtli, motenehua ipan caxtilantlahtolcopa bordados huan payotl.

In mitohtli, ce mihtotli ipan Chiyapan, tlacah huan tlacameh mihtotia tlanahuahquez zan cen cuicayotl ica mecahuehuetl, panhuahuetl ihuan tlapitzalli. Itlatzohtzonaliz ocachi tenyoh in marimba.

In mitohtli "Mihtotiztli Papachicos", ilhuitl ipan hueyaithualli iteopan. Noyuhqui quipia Mitohtiztli ipampa pilconetl ipan Chiyapan Corzo altepecalpolli.

Tlatzohtzonaliztli[xikpatla | xikpatla itsintlan]

Huehuehcauh cuicayotl ipan iteopanhuan catca in musica sacra, teocuicatl huan itlatzohtzonaliz teocalli ica teopixqueh huan cihuateopixqueh. Nican hueyi tlatzohtzonaliztli in marimba.

Huehuehtequiyotl itech tlacatlalticpactli[xikpatla | xikpatla itsintlan]

Momotlaliztli[xikpatla | xikpatla itsintlan]

In momotlaliztli ipan Chiyapan ca ipampa neicxitapayolhuiliztli, chiquiuhtapayolhuiliztli, omalacapainaliztli, tenis, mapatoltiliztli, ihuan momotlacayotl itech tepozcuaitl. Nican ca ce autódromo ipan Singuilucan, in Fórmula 1 huan quiquiuhpatoltiliztli.

Chiyapan quipiya tlamahuichihuanih ipan momotlaliztli quemeh: xopatiliztli, padel, mapatoltiliztli, hockey patines, amapatoltiliztli, acalpamitl, taekwondo, tenis, atletismo, triatlón, aquizaliztli, neneloaliztli, golf, motociclismo, rally, ciclismo, ocachi axcan.

No xiquitta[xikpatla | xikpatla itsintlan]

Toquiliztequitl[xikpatla | xikpatla itsintlan]

  1. Ubicación de Chiapas. Gobierno del estado de Chiapas, 24 metztli abril xiuhpan 2022. (caxtillantlahtolcopa)
  2. Enciclopedia de México, Chiapas. Instituto Nacional para el Federalismo y el Desarrollo Municipal, 24 metztli abril xiuhpan 2022. (caxtillantlahtolcopa)

Occe necuazaloliztli[xikpatla | xikpatla itsintlan]

Commons-logo.svg
Huiquimedia Commons quipia occequin tlahcuilolli
Chiyapah itechcopa.