Yucatān
| Estado Libre y Soberano de Yucatān Yōllōxoxouhqui īhuān Huehcapan Tlahtohcāyōtl Yucatān |
|
 Chīmalli |
|
| Tlahtohcāyōcuīcatl: ayāc | |
| Tēcuacān | Mérida |
| Huēyi Āltepētl | Mérida |
| Tlaīxpayōtl - Tlatēctli |
38,402 km2 20 |
| Cemonocāyōtl - Āncāyōtl - Huehtlatzīncāyōtl - Huehcapancayōtl huel huēyi |
21º 36' - 19º 32' M 88º 32' - 90º 25' C Tepētl Benito Juárez (210 msnm) |
| Chānehqueh (2005) - Tlatēctli - Pozāhuacāyōtl - Tlatēctli |
1,918,948 21 47 chān./km² |
| Tlahtohcāyōtzintiliztli | 1824 |
| Tēpachoāni | Ivonne Ortega Pacheco PRI |
| Tēuctlahtohqueh | Beatriz Zavala Peniche (PAN) Alfredo Rodríguez y Pacheco (PAN) Cleominio Zoreda Novelo (PRI) |
| Huso horario | UTC-6 (Centro) |
| Āltepēcalpōlli | |
| Tlācatōcāitl | Yucatēcatl, Yucatēcah |
| Abreviaturas - Común - ISO 3166-2 |
Yuc. MX-YUC |
Tlahtohcāyōtl Yucatān (Caxtillahtōlli: Estado de Yucatán, Mayatlahtōlli: Yúukatan). Tlahtohcāyōtl īpan Mēxihco ca, Mérida ītēcuacān.
Cuāxōchtia canahpa mictlāmpa īca Āyōllohco Mēxihco, in huitztlāmpa īca Campeche īhuān Quintana Roo, tlāpcopa īca Quintana Roo, īhuān cihuātlāmpa īca Campeche īhuān in Āyōllohco Mēxihco.
Inīn tlahcuilōlco |
Tlahtōllōtl [ticpatlāz]
In achtotlahtollotl ihuic Yucatān mopohua miequintin xiuhpan icampa, ihcuac onanauh tlālyacatl ihuicpa in hueyatl ipampa hueyi tepozcitlaltetl otlatzotzona inin Tlalticpactli. Inon tlālpan ochanti ipampa achcauhtlācah ihuan miactin tlalyolcah.
Nican ce hueyi altepetoltecayotl otlacati in tlālyacac. In mayatlacah tlen yehhuantin inin tlalpan ica tenyotl ihuicpa tlachihuatlacayotl nohuiyampa Tlalticpactli ihuān Ixachitlān. Ica tlacualyotl ochihualoc ipampa cintli pehualtica, in mayatlacayotl opilhuati iyehyehcoliz tlachiuh quetzalaltepetl quemeh Chichen Itzā, Uxmal, Cabah, Sayil occequintin. Yehhuantin otlatecpanah ce cualli altepetiliztli otepachouh ipampa teopixqueh, teuctin ihuan yaoquizqueh.
Zan niman, in 6 Tlacēnti xiuhpan 1542, altepepan T-Ho’ otlali in yucatēcatl yancuic altepenanyotl quitoznequi Mérida icampa teyotl ihuic Emerita Augusta ipan Extremadura, Caxtillān oaltepetlalilli ipampa Francisco de Montejo de León. Nican mopohua in caxtilxiuhcahuitl ipan tlālyacatl Yucatān. Zānno oacicoh teopixqui Diego de Landa aquin otlacuiloc Las cosas del Yucatán.
Ica in Mexihco itemaquixtiliz, in ipanocayoh teucyotl Yucatān cuepa ipampa tlahtocayotl Yucatān ixuihcalilli īpan macuilli altepetiliztli. Yeceh huehcanexatl ica mexihcatl ialtepenanyo otlachiuh ce yucatēcatl imoxexelouhteyolehualiz yeyecouh in Tlacatlahtocayotl Yucatān tlen ahmo ohueliti xi tlachihua icampa mexihcatl yaoquizcayotl. Tlamitica ipampa occe nonotzalicniuhyotl Yucatān ocauh tlacetililli canahpa Mēxihco xiuhpan 1848.
Achtotipan xihuitl nican Yucatān opeuh in tlacacalpolli iyaoyo, ihcuac macehualtlacah oquinextilih itech teyouh in tepehuanimeh; yehhuantin otlaniah tlalli icampa xitlatoca ihuan tepitzin tlatzoyotiltlaxtlahuiztli. In yaotl occequin xihuitl catca ipampa miecquintin altepemaitl ihuan hueyi altepetl ipan tlalyacatl. In xocoyoh altepetl Chan Santa Cruz catca, netequipachililli ipampa hueliti tlapachohualiztli xiuhpan 1901, quenin otlami yaoquizquieh mayatlacah.
Zanno Porfirio Díaz itlapachohualiz, Yucatān oquipix in tenyoh mepixcayotl, in tlanelhuayōtl necuametl quitoznequi mayatlahtolcopa ci, tlein oquipiaya ichtli ic mecatl ihuan occe tlachihualtlamantli ipampa nochitlacah icentlaticpac. Mazqui Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān inic ce tlacohualitini, ipan nacuametl tlalpixcatl in tlaquitcayotl huelitica catca ica milquitqueh, yehhuantin quemeh malli, nican mexihcatl icniuhyaoyotl catca cenca cualli nicpampa yucatecamacehueltin.
Nican tlālpan otlacati in hueyi Felipe Carrillo Puerto, yehhuātl nicpēhua īyucatēcatetenahuatoh, in āquin inic cē cualli tlahtocauh quimauhtili in xiuhpan 1921, in aquin oixnexti in mayachihuatlacayotl, quenin Yucatān ocueponi miac quemeh hueliti ahnozo oceloyotl tlahtocayotl ipan Mēxihco. Axcan nican tlahtocayotl quipia icnoyotl ihuan acualli tequiyotl, auh hueliti miactiyotl ihuan itlazohtlaliz icampa in tlaltlaquitcayotl, yehhuantin yucatēcah ihuic ocachihualli.
Tequiyōtl [ticpatlāz]
Yucatān tequiyōtl tequipanoa īhuīc tlaquixtilli tlalpixcayotl īca inic cē ichcapixcayotl ipan Tlalyacatl Yucatān, nōiuhqui inic ōme tequipanolli piya cē ācalquīxōhuayān ītequipanoliz in ōmpa Puerto Progreso.
Occequīntīn yucatecah huēyi tequipanolli in tlalpixcayōtl īhuīpan tzapalolli, tzopelacatl, cintli, ācintli, camohtli, limaxocotl, ichcatl, nōhuān pitzopixcayōtl, cahuayōhpixcayōtl, cuacuahuehpixcayōtl, ichcapixcayotl, pipiyolpixcayōtl, īnōmpan coyonimatiliztli tlaquixtilli tlīltepoztli ihuan chālchihuitl.
Āltepēmachiōtl [ticpatlāz]
Occequīntīn macehuallahtōlcopa [ticpatlāz]
- Chollahtōlli: Yukat'an
- Cuextēcatlahtōlli: Yukatom
- Tzapotēcatlahtōlli: Yucatan
- Otontlahtōlli: Yukatan
Āmoxtiliztli [ticpatlāz]
Tlahtōlcaquiliztilōni [ticpatlāz]
Tlahtohcāyōtl
Aguascalientes • Campeche • Chihuahhua • Chiyapan • Cōāhuillān • Cōlimān • Durango • Guanajuato • Guerrero • Hidalgo • Huāxyacac • Tlahtohcāyōtl Mēxihco • Michhuahcān • Morelos • Nayarit • Puebla • Querétaro • Quintana Roo • San Luis Potosí • Sinaloa • Sonora • Tabasco • Tamaulipas • Tlani California • Tlani California Huitztlāmpa • Tlaxcallān • Veracruz • Xālīxco • Yancuīc León • Yucatān • Zacatēcapan • Tēcuācān
