Yucatān

Īhuīcpa Huiquipedia, in yōllōxoxouhqui cēntlamatilizāmoxtli
Īhuīcpa ticholōz: nènemòwalistli, tlatēmoliztli
Estado Libre y Soberano de Yucatān
Yōllōxoxouhqui īhuān Huehcapan Tlahtohcāyōtl Yucatān
Bandera de Yucatán.png
Pāmitl
Coat of arms of Yucatan.svg
Chīmalli
Tlahtohcāyōcuīcatl: ayāc

Yucatán en México.svg
Mēxihco ītlahtohcāyohuān

Tēcuacān Mérida
Huēyi Āltepētl Mérida
Tlaīxpayōtl
- Tlatēctli
38,402 km2
20
Cemonocāyōtl
- Āncāyōtl
- Huehtlatzīncāyōtl
- Huehcapancayōtl huel huēyi

21º 36' - 19º 32' M
88º 32' - 90º 25' C
Tepētl Benito Juárez (210 msnm)
Chānehqueh (2005)
- Tlatēctli
- Pozāhuacāyōtl
- Tlatēctli
1,918,948
21
47 chān./km²
Tlahtohcāyōtzintiliztli 1824
Tēpachoāni Ivonne Ortega Pacheco PRI
Tēuctlahtohqueh Beatriz Zavala Peniche (PAN)
Alfredo Rodríguez y Pacheco (PAN)
Cleominio Zoreda Novelo (PRI)
Huso horario UTC-6 (Centro)
Āltepēcalpōlli
Tlācatōcāitl Yucatēcatl, Yucatēcah
Abreviaturas
 - Común
 - ISO 3166-2

Yuc.
MX-YUC

Tlahtohcāyōtl Yucatān (Caxtillahtōlli: Estado de Yucatán, Mayatlahtōlli: Yúukatan). Tlahtohcāyōtl īpan Mēxihco ca, Mérida ītēcuacān.

Cuāxōchtia canahpa mictlāmpa īca Āyōllohco Mēxihco, in huitztlāmpa īca Campeche īhuān Quintana Roo, tlāpcopa īca Quintana Roo, īhuān cihuātlāmpa īca Campeche īhuān in Āyōllohco Mēxihco.


Tlahtōllōtl[ticpatlāz]

In achtotlahtollotl ihuic Yucatān mopohua miequintin xiuhpan icampa, ihcuac onanauh tlālyacatl ihuicpa in hueyatl ipampa hueyi tepozcitlaltetl otlatzotzona inin Tlalticpactli. Inon tlālpan ochanti ipampa achcauhtlācah ihuan miactin tlalyolcah.

Chichen Itzā.

Nicān ce huēyi āltepētoltecayōtl ōtlācati in tlālyacac. In mayatlacah tlen yehhuantin inin tlalpan ica tenyotl ihuicpa tlachihuatlacayotl nohuiyampa Tlalticpactli ihuān Ixachitlān. Ica tlacualyotl ochihualoc ipampa cintli pehualtica, in mayatlacayotl opilhuati iyehyehcoliz tlachiuh quetzalaltepetl quemeh Chichen Itzā, Uxmal, Cabah, Sayil occequintin. Yehhuantin otlatecpanah ce cualli altepetiliztli otepachouh ipampa teopixqueh, teuctin ihuan yaoquizqueh.

Zan niman, in 6 Tlacēnti xiuhpan 1542, altepepan T-Ho’ otlāli in yucatēcatl yancuic āltepānānyōtl quitōznequi Mérida icampa teyotl ihuic Emerita Augusta ipan Extremadura, Caxtillān oāltepētlālilli ipampa Francisco de Montejo de León. Nicān mopohua in caxtilxiuhcahuitl ipan tlālyacatl Yucatān. Zānno oacicoh teopixqui Diego de Landa aquin otlacuiloc Las cosas del Yucatán.

Izamal tzacualteocalli.

Ica in Mexihco itemaquixtiliz, in ipanocayoh teucyotl Yucatān cuepa ipampa tlahtocayotl Yucatān ixuihcalilli īpan macuilli altepetiliztli. Yeceh huehcanexatl ica mexihcatl ialtepenanyo otlachiuh ce yucatēcatl imoxexelouhteyolehualiz yeyecouh in Tlacatlahtocayotl Yucatān tlen ahmo ohueliti xi tlachihua icampa mexihcatl yaoquizcayotl. Tlamitica ipampa occe nonotzalicniuhyotl Yucatān ocauh tlacetililli canahpa Mēxihco xiuhpan 1848.

Achtotipan xihuitl nican Yucatān opeuh in tlacacalpolli iyaoyo, ihcuac macehualtlacah oquinextilih itech teyouh in tepehuanimeh; yehhuantin otlaniah tlalli icampa xitlatoca ihuan tepitzin tlatzoyotiltlaxtlahuiztli. In yaotl occequin xihuitl catca ipampa miecquintin altepemaitl ihuan hueyi altepetl ipan tlalyacatl. In xocoyoh altepetl Chan Santa Cruz catca, netequipachililli ipampa hueliti tlapachohualiztli xiuhpan 1901, quenin otlami yaoquizquieh mayatlacah.

Teucyotl Yucatān.

Zanno Porfirio Díaz itlapachohualiz, Yucatān oquipix in tenyoh mepixcayotl, in tlanelhuayōtl necuametl quitoznequi mayatlahtolcopa ci, tlein oquipiaya ichtli ic mecatl ihuan occe tlachihualtlamantli ipampa nochitlacah icentlaticpac. Mazqui Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān inic ce tlacohualitini, ipan nacuametl tlalpixcatl in tlaquitcayotl huelitica catca ica milquitqueh, yehhuantin quemeh malli, nican mexihcatl icniuhyaoyotl catca cenca cualli nicpampa yucatecamacehueltin.

Nican tlālpan otlacati in hueyi Felipe Carrillo Puerto, yehhuātl nicpēhua īyucatēcatetenahuatoh, in āquin inic cē cualli tlahtocauh quimauhtili in xiuhpan 1921, in aquin oixnexti in mayachihuatlacayotl, quenin Yucatān ocueponi miac quemeh hueliti ahnozo oceloyotl tlahtocayotl ipan Mēxihco. Axcan nican tlahtocayotl quipia icnoyotl ihuan acualli tequiyotl, auh hueliti miactiyotl ihuan itlazohtlaliz icampa in tlaltlaquitcayotl, yehhuantin yucatēcah ihuic ocachihualli.

Tequiyōtl[ticpatlāz]

Yucatān tequiyōtl tequipanoa īhuīc tlaquixtilli tlalpixcayotl īca inic cē ichcapixcayotl ipan Tlalyacatl Yucatān, nōiuhqui inic ōme tequipanolli piya cē ācalquīxōhuayān ītequipanoliz in ōmpa Puerto Progreso.

Occequīntīn yucatecah huēyi tequipanolli in tlalpixcayōtl īhuīpan tzapalolli, tzopelacatl, cintli, ācintli, camohtli, limaxocotl, ichcatl, nōhuān pitzopixcayōtl, cahuayōhpixcayōtl, cuacuahuehpixcayōtl, ichcapixcayotl, pipiyolpixcayōtl, īnōmpan coyonimatiliztli tlaquixtilli tlīltepoztli ihuan chālchihuitl.

Āltepēmachiōtl[ticpatlāz]

Āmoxtiliztli[ticpatlāz]

Tlahtōlcaquiliztilōni[ticpatlāz]